Skąd pochodzi kawa – dowiedz się skąd pochodzi ten wyjątkowy napój

Dodano: 28 lut 2023

Kawa wywodzi się z Afryki, a za jej kolebkę najczęściej uznaje się Etiopię, gdzie kawowce występowały dziko. Historia kawy jako przygotowywanego napoju jest jednak silnie związana również z Jemenem i Półwyspem Arabskim, skąd kawa zaczęła rozprzestrzeniać się na kolejne części świata.

Skąd pochodzi kawa – z Etiopii czy Jemenu?

Za kolebkę kawy najczęściej uznaje się Etiopię, natomiast Jemen odegrał istotną rolę w rozwoju uprawy kawy i kultury picia napoju przygotowywanego z jej ziaren. Dlatego odpowiedź na pytanie o pochodzenie kawy zależy od tego, czy mówimy o samym kawowcu, czy o historii kawy jako napoju.

Naturalne pochodzenie Coffea arabica wiąże się z terenami dzisiejszej Etiopii. Kawowce rosły tam dziko, a region ten jest uznawany za jeden z najważniejszych obszarów pochodzenia Arabiki. Z Etiopią związana jest również popularna legenda o pasterzu Kaldim, który miał zauważyć pobudzające działanie owoców kawowca po zachowaniu swoich kóz. Historia ta jest jednak legendą, a nie dobrze udokumentowanym wydarzeniem historycznym.

Jemen odegrał natomiast szczególną rolę w przekształceniu kawy w napój i produkt handlowy. Źródła wskazują, że kawa była tam uprawiana co najmniej w XV wieku. Jej picie rozpowszechniło się m.in. wśród społeczności sufickich, a następnie kawa zaczęła trafiać do kolejnych części Półwyspu Arabskiego i innych regionów.

Ważnym miejscem na tej drodze był jemeński port Mokka (Mocha), który stał się jednym z głównych ośrodków handlu kawą. Z Jemenu kawa rozprzestrzeniała się dalej, m.in. do Mekki, Kairu, Damaszku i Stambułu, a później również do Europy.

Można więc przyjąć proste rozróżnienie: Etiopia jest przede wszystkim botaniczną kolebką kawy, natomiast Jemen odegrał fundamentalną rolę w historii jej uprawy, przygotowywania jako napoju oraz światowego handlu. Oba kraje są więc ważne dla odpowiedzi na pytanie, skąd pochodzi kawa.

Jak kawa trafiła z Afryki do Europy?

Droga kawy z Afryki do Europy prowadziła przez Jemen i Półwysep Arabski. Kawowiec wywodzi się z Afryki, przede wszystkim z terenów dzisiejszej Etiopii, ale ważnym etapem w rozwoju uprawy i handlu kawą stał się Jemen. To właśnie stamtąd kawa zaczęła trafiać do kolejnych części świata.

W Jemenie kawa była uprawiana co najmniej w XV wieku. Szczególne znaczenie zyskał port Mokka (Al-Makha) nad Morzem Czerwonym, który przez długi czas był jednym z najważniejszych ośrodków handlu kawą. Od jego nazwy pochodzi określenie „mokka” lub „mocha”, do dziś kojarzone z kawą.

Z Jemenu zwyczaj picia kawy rozprzestrzeniał się na Półwyspie Arabskim i dalej na obszary Imperium Osmańskiego. Kawiarnie stawały się miejscami spotkań, rozmów i wymiany informacji, dzięki czemu kawa stopniowo przestawała być napojem znanym jedynie lokalnie.

Do Europy kawa dotarła na początku XVII wieku za pośrednictwem kupców weneckich. International Coffee Organization wskazuje rok 1615 jako moment jej pojawienia się w Europie. Wenecja, będąca ważnym centrum handlu ze Wschodem, odegrała ważną rolę w popularyzacji nowego produktu. Początkowo kawę sprzedawano również ze względu na przypisywane jej wówczas właściwości lecznicze.

W XVII wieku zaczęły powstawać europejskie kawiarnie, a kawa stopniowo zdobywała popularność także poza Włochami. Rozwój handlu sprawił, że z egzotycznego produktu sprowadzanego z Półwyspu Arabskiego stała się elementem codziennej kultury wielu europejskich krajów.

Droga kawy do Europy przebiegała więc etapami: Etiopia była miejscem pochodzenia kawowca, Jemen rozwinął jego uprawę i handel, a Wenecja stała się jedną z najważniejszych europejskich bram, przez które kawa trafiła na kontynent.

Gdzie rośnie kawa? Pas kawowy

Kawa rośnie przede wszystkim w tzw. pasie kawowym (Coffee Belt), czyli strefie rozciągającej się wokół równika pomiędzy Zwrotnikiem Raka a Zwrotnikiem Koziorożca. Obejmuje ona obszary Ameryki Środkowej i Południowej, Afryki, Azji oraz części Oceanii. To właśnie w tym pasie znajdują się najważniejsze regiony uprawy kawy na świecie.

Kawowce najlepiej rozwijają się w ciepłym klimacie, przy odpowiedniej ilości opadów i bez długotrwałych przymrozków. Znaczenie mają również wysokość nad poziomem morza, rodzaj gleby, nasłonecznienie oraz lokalne warunki klimatyczne. Z tego powodu nawet kawy pochodzące z tego samego kraju mogą różnić się smakiem i aromatem, jeśli zostały wyprodukowane w innych regionach.

Pas kawowy obejmuje kilkadziesiąt państw. Do najważniejszych obszarów upraw należą m.in. Brazylia, Kolumbia i kraje Ameryki Środkowej, Etiopia, Uganda i Kenia w Afryce oraz Wietnam, Indonezja i Indie w Azji. Poszczególne regiony różnią się warunkami uprawy, a także udziałem produkowanej Arabiki i Robusty.

Arabica (Coffea arabica) jest często uprawiana na większych wysokościach, gdzie niższe temperatury sprzyjają wolniejszemu dojrzewaniu owoców. Robusta (Coffea canephora) dobrze radzi sobie również na niżej położonych, cieplejszych terenach i jest bardziej odporna na część niekorzystnych warunków środowiskowych.

Położenie plantacji jest jednak tylko jednym z elementów wpływających na charakter kawy. Kraj i region pochodzenia, wysokość uprawy, klimat, gleba, odmiana botaniczna oraz sposób obróbki ziaren wspólnie kształtują profil sensoryczny kawy. Dlatego informacja o pochodzeniu ziaren może powiedzieć znacznie więcej niż sama nazwa kraju na opakowaniu.

Arabica – skąd pochodzi i gdzie jest uprawiana?

Arabica (Coffea arabica) pochodzi z Afryki Wschodniej, a jej naturalne występowanie związane jest przede wszystkim z terenami Etiopii i Sudanu Południowego oraz części północnej Kenii. Szczególne znaczenie mają górskie lasy południowo-zachodniej Etiopii, które są ważnym obszarem naturalnego występowania i różnorodności genetycznej tego gatunku.

Obecnie Arabica jest uprawiana w wielu krajach znajdujących się w pasie kawowym. Jej plantacje można znaleźć m.in. w Brazylii, Kolumbii, Etiopii, Hondurasie, Gwatemali, Kostaryce, Peru i Meksyku, a także w innych regionach Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji.

Arabica dobrze rozwija się na terenach położonych na większych wysokościach. Naturalnie występuje w górskich lasach, a według Royal Botanic Gardens, Kew jej typowe środowisko obejmuje wysokości około 950-1950 m n.p.m. Warunki uprawy różnią się jednak w zależności od kraju, odmiany i lokalnego klimatu.

Ziarna Arabiki są cenione za złożony profil sensoryczny. W zależności od regionu, odmiany, wysokości uprawy i sposobu obróbki w kawie mogą pojawiać się nuty owocowe, kwiatowe, czekoladowe, orzechowe lub karmelowe. Sam gatunek nie przesądza więc o smaku gotowej kawy – duże znaczenie ma jej konkretne pochodzenie.

Arabica zawiera również mniej kofeiny niż Robusta, dlatego nie należy utożsamiać jej bardziej złożonego aromatu czy wyższej kwasowości sensorycznej z większą zawartością kofeiny.

Robusta – skąd pochodzi i gdzie jest uprawiana?

Robusta to popularna nazwa kawy należącej do gatunku Coffea canephora, którego naturalny zasięg obejmuje rozległe obszary tropikalnej Afryki Zachodniej i Środkowej, sięgające w kierunku Sudanu Południowego, Ugandy, Tanzanii i północnej Angoli. Jest więc odrębnym gatunkiem od Arabiki, a nie jej odmianą.

Naturalnym środowiskiem Coffea canephora są przede wszystkim wilgotne obszary tropikalne. W uprawie Robusta dobrze radzi sobie w cieplejszych warunkach i na niższych wysokościach niż Arabica, dlatego oba gatunki mają częściowo odmienne wymagania środowiskowe.

Obecnie Robusta jest uprawiana poza swoim naturalnym afrykańskim zasięgiem również w innych częściach pasa kawowego. Jej plantacje znajdują się m.in. w Wietnamie, Brazylii, Indonezji, Ugandzie i innych krajach o klimacie tropikalnym.

Robusta charakteryzuje się zazwyczaj bardziej intensywnym, wyrazistym profilem sensorycznym niż Arabica. W zależności od jakości ziaren, miejsca pochodzenia, obróbki i palenia mogą pojawiać się nuty ziemiste, drzewne, czekoladowe czy orzechowe oraz wyraźniejsza gorycz.

Istotną różnicą jest również zawartość kofeiny. Robusta zawiera jej więcej niż Arabica. Z tego względu jest często wykorzystywana w mieszankach espresso, w których może zwiększać intensywność naparu i wpływać na charakter gotowej kawy.

Arabica i Robusta różnią się więc nie tylko smakiem. Mają inne pochodzenie botaniczne, wymagania dotyczące warunków uprawy oraz zawartość kofeiny, dlatego warto traktować je jako dwa odrębne gatunki kawy, a nie odmiany tego samego kawowca.

Arabica a Robusta – najważniejsze różnice

Arabica i Robusta to dwa różne gatunki kawy, które różnią się pochodzeniem, warunkami uprawy, zawartością kofeiny oraz profilem sensorycznym. Arabica (Coffea arabica) jest kojarzona z bardziej złożonym i zróżnicowanym smakiem, natomiast Robusta, czyli Coffea canephora, zazwyczaj ma bardziej intensywny charakter i zawiera więcej kofeiny.

Najważniejsze różnice można zestawić w tabeli:

Jedną z najbardziej charakterystycznych różnic jest zawartość kofeiny – ziarna Robusty zawierają jej zazwyczaj więcej niż ziarna Arabiki. Różnice dotyczą również składu chemicznego ziaren, co razem z warunkami uprawy, obróbką i paleniem wpływa na charakter gotowego naparu. Badania porównujące oba gatunki potwierdzają wyższą zawartość kofeiny w Coffea canephora.

Nie oznacza to jednak, że Arabica jest zawsze „lepsza”, a Robusta „gorsza”. Jakość kawy zależy również od odmiany, miejsca i warunków uprawy, zbioru, obróbki, palenia oraz sposobu przygotowania. Dobrej jakości Robusta może być świadomie wykorzystywana w mieszankach espresso, aby zwiększyć intensywność, body i wpłynąć na cremę.

Dlatego wybór między Arabicą a Robustą powinien zależeć przede wszystkim od oczekiwanego smaku i sposobu przygotowania kawy. Arabica jest dobrym wyborem dla osób szukających bardziej złożonego profilu sensorycznego, natomiast Robusta może odpowiadać osobom preferującym intensywniejszą kawę, większe body i wyższą zawartość kofeiny.

Czy pochodzenie kawy wpływa na jej smak?

Tak, pochodzenie kawy może mieć wyraźny wpływ na jej smak i aromat, ale nie jest jedynym czynnikiem, który kształtuje profil gotowego naparu. Znaczenie mają również odmiana kawowca, wysokość uprawy, klimat, gleba, sposób obróbki ziaren, stopień palenia oraz metoda parzenia.

Warunki charakterystyczne dla konkretnego regionu określa się często pojęciem terroir. Obejmuje ono m.in. temperaturę, ilość opadów, nasłonecznienie, wysokość nad poziomem morza i właściwości gleby. W połączeniu z odmianą botaniczną oraz metodą obróbki może to sprawić, że kawy z różnych części świata będą miały odmienne profile sensoryczne.

Takie określenia należy jednak traktować jako typowe kierunki sensoryczne, a nie sztywne reguły. Dwie kawy z Etiopii mogą smakować zupełnie inaczej, jeśli pochodzą z różnych regionów, rosną na innych wysokościach lub zostały poddane odmiennej obróbce.

Duże znaczenie ma właśnie sposób obróbki owoców kawowca. Metoda naturalna może sprzyjać bardziej owocowym i intensywnym profilom, natomiast obróbka myta często pozwala uzyskać większą klarowność i wyraźniej zaznaczoną kwasowość. Efekt zależy jednak również od konkretnego ziarna i sposobu przeprowadzenia procesu.

Dlatego przy wyborze kawy warto zwracać uwagę nie tylko na oznaczenie Arabica lub Robusta, ale także na kraj i region pochodzenia, odmianę, wysokość uprawy oraz metodę obróbki. Informacje te pomagają lepiej przewidzieć, jakiego charakteru można spodziewać się po danej kawie.

W jakich krajach produkuje się najwięcej kawy?

Największym producentem kawy na świecie pozostaje Brazylia, a drugie miejsce zajmuje Wietnam. Według prognozy USDA na sezon 2025/26 światowa produkcja kawy ma wynieść około 178,8 mln worków po 60 kg. Do największych producentów należą również Kolumbia, Indonezja, Etiopia, Uganda i Indie.

Najwięksi producenci kawy w sezonie 2025/26 przedstawiają się następująco:

* Prognoza USDA na sezon 2025/26; produkcja podana w workach o masie 60 kg.

Brazylia zdecydowanie dominuje w światowej produkcji kawy. USDA prognozuje jej zbiory w sezonie 2025/26 na około 63 mln worków. Kraj produkuje zarówno Arabicę, jak i Robustę, określaną w Brazylii również jako Conilon.

Drugim największym producentem jest Wietnam, z prognozowaną produkcją około 30,8 mln worków. W przeciwieństwie do Brazylii wietnamska produkcja jest zdecydowanie zdominowana przez Robustę. USDA szacuje jej udział na około 29,6 mln worków, przy około 1,2 mln worków Arabiki.

Kolejne miejsca zajmują Kolumbia, Indonezja i Etiopia. Kolumbia jest jednym z najważniejszych światowych producentów Arabiki, natomiast w Indonezji istotną rolę odgrywa Robusta. Etiopia jest szczególnie ważna nie tylko ze względu na wielkość produkcji, lecz także jako jeden z najważniejszych obszarów naturalnego pochodzenia Arabiki.

Wielkość produkcji pokazuje skalę znaczenia danego kraju na światowym rynku, ale nie określa jakości ani smaku konkretnej kawy. Na profil sensoryczny ziaren wpływają również region i wysokość uprawy, odmiana, lokalny klimat, sposób obróbki oraz późniejsze palenie.

Kiedy kawa pojawiła się w Polsce?

Kawa pojawiła się na ziemiach polskich pod koniec XVII wieku. Docierała przede wszystkim z południa, przez tereny Mołdawii pozostające wówczas pod wpływem Imperium Osmańskiego. Początkowo była produktem drogim i egzotycznym, dlatego pito ją głównie w zamożnych domach.

Jednym ze znanych miłośników kawy był król Jan III Sobieski. Nowy napój nie od razu spotkał się jednak z powszechnym uznaniem. Część współczesnych mu osób podchodziła do kawy nieufnie, krytykując zarówno jej smak, jak i przypisywane jej działanie.

Ważnym miejscem dla rozwoju polskiej kultury kawowej stał się Gdańsk. Jako duże miasto portowe utrzymywał intensywne kontakty handlowe z Europą Zachodnią, dzięki czemu nowe produkty i zwyczaje stosunkowo szybko trafiały do jego mieszkańców.

Pierwsza kawiarnia na ziemiach polskich powstała około 1700 roku właśnie w Gdańsku. Jej właścicielem był menonita Anthon Momber. Lokale tego typu określano początkowo jako kafehauzy, a z czasem zaczęły pojawiać się również w innych miastach.

Do Warszawy kultura kawiarniana dotarła nieco później. W 1724 roku otwarto kawiarnię w pobliżu Ogrodu Saskiego, a w tym samym roku działalność rozpoczął lokal prowadzony przez Francuza Henryka Duvala przy Rynku Starego Miasta. Ten drugi funkcjonował przez kolejne dziesięciolecia.

W XVIII wieku kawa stopniowo przestawała być napojem dostępnym wyłącznie dla elit. Rozwój handlu oraz rosnąca popularność kawiarni sprawiły, że coraz mocniej zakorzeniała się w polskiej kulturze. Z czasem picie kawy stało się elementem życia towarzyskiego zarówno w domach, jak i w lokalach publicznych.

Najczęstsze pytania o pochodzenie kawy

Czy kawa pochodzi z Włoch?

Nie. Kawa nie pochodzi z Włoch. Jej korzenie znajdują się w Afryce Wschodniej, a następnie historia uprawy i picia kawy rozwijała się m.in. na Półwyspie Arabskim. Włochy odegrały natomiast bardzo ważną rolę w rozwoju europejskiej kultury kawowej i późniejszej popularyzacji espresso.